AI'a Ne Sormalıyız?

Bu hafta sonu yeniden izlemek üzere listeme aldığım filmlerden biri Turist Ömer Uzay Yolunda. Sadri Alışık'ın başrolünü oynadığı 1973 yapımı filmin senaryosunu Ferdi Merter yazmış. Star Trek'in ilk sinema uyarlaması. Yarım asır önce böylesine yerel, komik ve aynı zamanda geleceğe dokunan bir iş kurduğu için Ferdi Merter'e şapka çıkarmamak mümkün değil. Üstelik bugün yapay zeka hakkında konuştuğumuz problemlerin bir kısmı aslında yeni değil. Sadece isimleri değişti.

Filmi bugün yeniden düşündüğümde beni etkileyen şey uzay, teknoloji ya da makineler değil. Star Trek evreninin merkezindeki eski gerilim: mantık ile insan arasındaki mesafe. Spock hesaplar. Dr. McCoy insani bedeli hatırlatır. Kaptan Kirk ise ikisinin arasında bir karar verir ve o kararın sorumluluğunu üstlenir. Doğru hesap ile doğru kararın aynı şey olmadığını anlatmak için hala bundan daha güzel bir üçlü bulmak zor.

AI geliştirmeye başladığımız ilk yıllarda temel problemimiz büyük ölçüde mantık kurgusuydu. Algoritmanın hangi koşulda hangi yolu izleyeceğini, hangi istisnanın sistemi bozacağını ve kuralların nasıl çalışacağını tasarlıyorduk. Bugün hesaplanabilir problemleri çözmekte çok daha ilerideyiz. Önümüzde duran büyük mesele artık mantık değil.

Muhakeme

Mantık verilen öncüllerden tutarlı bir sonuç çıkarır. Muhakeme ise önce hangi öncüllerin önemli olduğuna karar verir. Amaçları, belirsizliği, zamanı, ilişkileri ve kabul edilebilir bedeli birlikte tartar. Bir şirket için en karlı seçeneği hesaplayabiliriz. Fakat o kar için hangi müşteriden, hangi değerden ya da hangi gelecekten vazgeçileceğine yalnızca model karar veremez. Model bedeli hesaplayabilir. Bedeli ödemez.

Büyük dil modelleri bu ayrımı daha da görünür hale getirdi. Bugün modeller yalnızca bilgi bulmuyor; açıklıyor, karşılaştırıyor, öneriyor ve gerekçelendiriyor. Fakat akıcı bir gerekçe, sağlam bir muhakeme anlamına gelmiyor. Yanlış tanımlanmış bir problemi son derece ikna edici şekilde çözebilirler. Hatta bizim varsayımlarımızı sorgulamak yerine onları daha güzel cümlelerle geri anlatabilirler. Bu yüzden mesele AI'ın ne kadar iyi cevap verdiği değil; bizim ona hangi düşünme görevini verdiğimiz.

Bunu farklı coğrafyalarda çok net görüyoruz. ABD'de AI daha çok üretkenlik, yazılım ve büyüme için kullanılıyor. Çin'de üretim, mühendislik ve endüstriyel ölçek öne çıkıyor. Avrupa güven, denetlenebilirlik ve regülasyona odaklanıyor. Türkiye'de ise bireysel üretkenlik, içerik ve kurumsal otomasyon daha görünür. Aynı modeller kullanılıyor ama aynı zihinsel işler makineye devredilmiyor. AI talebi aslında hangi düşünme işini paylaşmaya hazır olduğumuzu gösteriyor.

Sahada en sık duyduğumuz cümlelerden biri ise şu: "Veriyi modele verdik, zaten analiz ediyor." Biz de her seferinde aynı soruyu soruyoruz. Neyi analiz ediyor? Bir raporu özetlemesi mi, korelasyon bulması mı, alternatif üretmesi mi, yoksa gerçekten muhakeme etmesi mi? Analiz ile muhakeme arasındaki farkı kaybettiğimiz anda, AI'ın ürettiği her cevabı karar sanmaya başlıyoruz. Arya'da dil modellerini bu yüzden kararın kendisi olarak değil, karar mimarisinin yalnızca bir katmanı olarak görüyoruz.

“AI'a ne sormalıyız?” sorusundan önce “AI'ı karar sürecimizin neresine dahil etmeliyiz?” sorusuna cevap bulmalıyız.

Her problem aynı tür düşünmeyi gerektirmiyor. Bazen en doğru araç bir tahmin modeli, bazen bir optimizasyon algoritması, bazen bir simülasyon, bazen de bir dil modeli. Asıl mesele tek bir modele doğru soruyu sormak değil; farklı AI yeteneklerini doğru muhakeme mimarisinin içine yerleştirebilmek.

Belki de AI'ın en değerli rolü bizim yerimize karar vermek değildir. Tek başımıza göremediğimiz alternatifleri, çelişkileri ve olası gelecekleri görünür kılmaktır. AI hesaplanabilir alanı genişletebilir. Fakat neyin değerli olduğuna, hangi bedelin kabul edilebilir olduğuna ve hangi geleceğin tercih edilmesi gerektiğine ilişkin son sorular hala bize ait.

Artık konumuz yalnızca daha güçlü modeller geliştirmek değil; insan ile AI'ın birlikte daha iyi muhakeme edebildiği sistemler tasarlayabilmek. Bunun için önce daha temel bir soruyu cevaplamamız gerekiyor: İyi muhakeme nedir?